Psychology-genuine=good mindset and solution protect yourself.

[Tatami]

Ah, gusto mo pala yung _hindi maloko_ at ikaw pa yung hinahanap. Yung seryoso at may kusa. Gets kita.

*Pano makisama sa taong hindi maloko at ikaw ang hinahanap:*

*1. Maging totoo ka rin*
Ang mga taong hindi maloko, amoy nila yung fake. Ayaw nila sa mind games at pa-hard to get na sobra. Kung gusto mo siya, ipakita mo. Kung ayaw mo, sabihin mo. Respetuhin mo yung pagiging diretso niya by being diretso rin.

*2. Suklian mo yung kusa*
Kapag siya lagi nagcha-chat, mag-chat ka rin. Kapag siya laging nag-aaya, ikaw naman minsan. Ang taong hindi maloko napapagod din kung pakiramdam niya siya lang may gusto. Yung "hahanapin ka" niya, magtatagal lang kung alam niyang hinahanap mo rin siya.

*3. Build ng tiwala sa gawa, hindi lang salita*
Sila yung type na tahimik pero observant. Tandaan mo yung sinasabi niya. Tuparin mo yung maliliit na pangako. Wag magparamdam tapos biglang ghost. Consistency yung love language nila.

*4. Bigyan mo ng peace, hindi drama*
Kaya ayaw nila sa maloko kasi ayaw nila sa gulo. Gusto nila ng kampante. So kung may problema, pag-usapan niyo agad nang kalmado. Wag yung silent treatment o pasaring sa socmed.

*5. Ipakita mong safe space ka*
Minsan kaya seryoso yung tao kasi takot din masaktan. Kapag pinakita mong hindi ka mangga-gamit, hindi ka mangja-judge, at proud ka sa kanya kahit walang ibang nakatingin, diyan siya mas hahanapin ka.

*Pulang bandila:* Kung "hindi maloko" pero sobrang seloso, ayaw ka palabasin, o gusto kontrolado ka 24/7. Iba na yun. Hindi na seryoso yun, toxic na.

Yung taong hinahanap ka talaga, hindi mo na kailangan habulin. Pero kailangan mo siyang ingatan.

May specific bang tao ka nang iniisip? O gusto mo lang malaman pano mag-attract ng ganung klase?

[Tatami]

Ano ibigsabihin kapag boyfriend mo bigla nalang tumawa kasama ka.?

Depende sa timing ng tawa, pero usually good sign yan. Eto mga possible ibig sabihin:

*1. Komportable at masaya siya sa’yo*
Yung biglang tawa habang magkasama kayo? Ibig sabihin nakakalimutan niya stress niya pag andyan ka. Safe space ka niya. Ang mga lalaki hindi basta tumatawa nang genuine kung hindi sila kampante.

*2. Naalala niya bigla kung bakit ka niya gusto*
Minsan may ginawa o sinabi ka na cute o weird sa kanya, tapos bigla niyang na-realize "ahh ang saya pala nito kasama". Tawa yung reaction niya sa realization na yun.

*3. Kinakabahan pero in a good way*
May mga lalaki na pag kinikilig o hindi alam sasabihin, tumatawa na lang. Lalo kung titig ka sa kanya o nagka-moment kayo. Defense mechanism niya yun sa kilig.

*4. May inside joke kayong dalawa lang nakakagets*
Baka may naalala siyang kalokohan niyo dati. Tawa kasi kayo lang nakakaalam ng context.

*Kailan ka dapat medyo magtaka:*
Kung yung tawa niya parang nang-aasar, or tumatawa siya after mo mag-open up ng seryosong bagay. Pero kung casual lang kayo tapos bigla siyang natawa habang nakatingin sa’yo, 90% good vibes yun.

*Best move:* Tawanan mo rin tapos tanungin mo "bakit?" Kung sasabihin niya "wala lang", ibig sabihin masaya lang talaga siya sa presence mo at hindi niya ma-explain.

Anong ginagawa niyo nung bigla siyang tumawa? Baka may clue dun.

[Tatami]

Ano ibigsabihin kapag girlfriend mo bigla nalang tumawa kasama ka.?


Pareho lang din ng sa boyfriend, pero may konting dagdag na context pag babae.

*1. Sobrang gaan ng loob niya sa’yo*
Kapag babae biglang natawa habang magkasama kayo, ibig sabihin nakakawala ka ng inhibitions niya. Relaxed siya. Hindi niya kailangang magpigil o mag-isip kung "pangit ba ko pag tumawa ako". Comfort yun.

*2. Kinikilig siya sa’yo, pero di niya masabi*
Classic to. Imbes na sabihin "ang cute mo", tatawa na lang. Lalo kung may ginawa kang corny o bigla kayong nagka-eye contact. Tawa yung cover niya sa kilig.

*3. May naisip siyang kalokohan tungkol sa’yo*
Minsan may napansin siyang maliit na bagay: yung itsura mo pag seryoso, yung way mo kumain, o na-imagine ka niya sa isang nakakatawang scenario. Tapos natawa siya kasi naaliw siya sa’yo.

*4. Relief yung tawa*
Kung stressed siya kanina tapos bigla siyang natawa pagdating mo, ikaw yung pahinga niya. Signal yun na "buti andito ka".

*5. Na-appreciate ka niya bigla*
May mga moment na biglang mare-realize ng babae na "ang swerte ko pala dito". Yung tawa, yun yung lumalabas imbes na iyak o drama.

*Kailan ka dapat magtanong:*
Kung yung tawa niya medyo pilit o after mo magkwento ng problema. Baka kinakabahan siya o di alam isasagot. Pero kung natural at malutong yung tawa habang chill lang kayo, panalo yun.

*Pro tip:* Wag mo i-pressure na i-explain yung tawa. Sabayan mo lang. Tapos biro mo "uy anong nakakatawa, share naman". Pag sinabi niyang "wala, ikaw kasi", kilig na yun.

Anong eksena nung bigla siyang tumawa? Baka mas klaro natin kung kilig, aliw, o relief yung ibig sabihin.

[Tatami]

Pano makisama sa lahat ng tao nag hindi masama tingin nila sayo.


Real talk: hindi mo mapipilit lahat na magustuhan ka. Pero kaya mong bawasan yung mga taong may masamang tingin sa’yo kung maayos ka makisama.

*Pano makisama para walang pangit na tingin:*

*1. Respeto muna, lagi*
Basic pero madalas nakakalimutan. Mano po sa nakatatanda, "po" at "opo" pag kausap, wag sumingit, wag mang-chismis. Sa Pilipinas, malaking bagay yung marunong gumalang. Yung respeto, binabalik din yan.

*2. Wag maging mayabang o feeling entitled*
Okay lang magkwento ng achievements, pero wag yung palaging ikaw ang bida. Makinig ka rin. Magtanong ka tungkol sa kanila. Mas gusto ng tao yung kausap na interesado, hindi yung nagpapainterest lang.

*3. Tuparin mo sinasabi mo*
Pag nagsabi kang "chat kita later", mag-chat ka. Pag may utang, bayaran. Pag late ka, magsabi agad. Tiwala ang puhunan para hindi ka pag-isipan. Isang beses ka lang sumablay, tatak na yun sa iba.

*4. Wag makisali sa away at chismis*
Neutral ka lang. Pag may naninira sa harap mo, change topic ka o sabihin mong "di ko sure eh". Ayaw ng tao sa Marites. Gusto nila yung mapagkakatiwalaan.

*5. Marunong makibagay, pero may sariling tayo*
Makipagtawanan ka, maki-joke ka, pero pag mali na yung usapan tulad ng pang-bubully, wag ka sumama. Nirerespeto ng tao yung may prinsipyo pero hindi nagmamalinis.

*6. Ayusin mo sarili mo*
Hindi sa porma lang. Ibig sabihin: malinis, mabango, hindi amoy pawis pag group setting. Maliit na bagay, pero nakakaapekto sa impression ng tao.

*Tandaan mo to:* Kahit gawin mo lahat yan, may hindi pa rin magugustuhan sa’yo. At okay lang yun. Ang goal hindi para sambahin ka ng lahat. Ang goal, para yung mga matinong tao, walang masabi sa’yo.

Hindi mo kontrolado isip ng iba. Kontrolado mo lang ugali mo.

May specific bang grupo o tao kang nahihirapan pakisamahan? Mas madali magbigay ng tip kung may context.

[Tatami]

Pano i handle ng Tama ang isang relationship.?


Walang "tama" na iisa para sa lahat, pero yung mga healthy na relasyon may pattern. Eto yung core na gumagana:

*1. Malinaw na communication, kahit awkward*
Pag may problema, pag-usapan agad. Hindi pwedeng hulaan. Gamitin mo yung format na: "Nung nangyari yung X, naramdaman ko Y, kasi Z." Imbes na "lagi ka na lang ganyan". Kayo vs problema, hindi ikaw vs siya.

*2. TiwaLa na may resibo*
Trust ang pundasyon, pero hindi bulag. Binubuild yan sa maliliit na bagay: dumating sa oras, sinasabi pag late, hindi nagtatago ng phone. Kung may duda, tanong. Kung may mali, aminin. Isang kasinungalingan lang, wasak na agad.

*3. Respeto sa pagkatao ng isa’t isa*
Kayo na, pero may "ako" pa rin. May sarili siyang oras, barkada, trip, at opinion. Wag mong baguhin para lang mag-fit sa ideal mo. Ang partner, hindi project.

*4. Consistency over grand gestures*
Hindi yung buwan-buwan na flowers ang nagpapalalim. Yung araw-araw na "kumain ka na?", yung pag-alala sa kwento niya nung isang linggo, yung pagso-sorry pag mali ka. Maliit pero tuloy-tuloy.

*5. Away kayo nang patas*
Mag-aaway talaga kayo. Normal yun. Ang rule: bawal murahin, bawal manakit, bawal ungkatin yung 5 years ago, bawal mag-walk out nang walang "pagbalik ko usap tayo". Matulog kayong galit minsan, basta may usapan kinabukasan.

*6. Parehong growth ang goal*
Dapat mas gumagaling kayo dahil magkasama kayo. Tulak mo siya sa pangarap niya, tulak ka niya sa’yo. Kung puro hila pababa, may mali na.

*Mga automatic deal-breaker:* sinasaktan ka physically, minumura ka palagi, kinokontrol lahat ng galaw mo, o paulit-ulit nang nanloloko.

*Para sa’yo dyan sa QC:* Stress na sa traffic at work. Wag niyo na dagdagan. Minsan ang "tama" na pag-handle ay "pahinga muna tayo, usap bukas". Hindi lahat kailangang resolbahin pag pagod.

Anong part ng relationship yung gusto mo i-handle nang mas maayos ngayon? Away, selos, communication, o long-term na plano?

[Tatami]

Pano magiging successful sa buhay? At ano ano ung mga paraan,?at pano I handle ang pera at business mo ng hindi malulugi.


*Pano maging successful sa buhay*

Walang shortcut, pero eto yung formula na paulit-ulit gumagana:

*1. I-define mo muna kung ano ang "success" sa’yo*
Pera ba? Oras sa pamilya? Kalayaan? Kasi kung hindi mo alam finish line mo, takbo ka lang nang takbo. Isulat mo: "Successful ako pag..." tapos dugtungan mo. Yun ang target mo, hindi target ng iba.

*2. Maging sobrang galing sa isang bagay*
Pick one skill na kaya mong pagkakitaan at aralin mo hanggang maging top 10% ka dun. Coding, sales, pagluluto, pag-aayos ng motor, kahit ano. Ang average na tao sa 5 skills talo ng expert sa 1 skill. Bayad ng mundo nasa expertise.

*3. Disiplina > Motivation*
Motivation nawawala pag tinatamad ka na. Pero kung naka-schedule na gym mo ng 6am, o 2 oras kang mag-aaral daily, gagawin mo kahit wala sa mood. System ang nagpapanalo, hindi feelings.

*4. Palibutan mo sarili mo ng mas magagaling sa’yo*
Kung ikaw na pinakamatalino sa barkada mo, mali barkada mo. Hanap ka ng taong hihila sa’yo pataas. Mentor, libro, podcast, kahit YouTube lang. Exposure mo = future mo.

*5. Yakapin mo yung pagiging uncomfortable*
Sales call, mag-apply sa trabaho, mag-approach ng client, magkamali sa public. Lahat ng bagay na magpapayaman sa’yo, nakakahiya sa simula. Sanayan lang.

---

*Pano i-handle ang pera para hindi malugi*

*1. Bayaran mo muna sarili mo*
Pagkasahod, 20% diretso ipon/invest bago gastos. Kung P20k sahod mo, P4k alis na agad. Ang matitira, yun ang i-budget mo. Wag yung "ititira ko yung matitira" kasi wala talagang matitira.

*2. Hiwalay ang bulsa*
Tatlong account dapat:
- *Needs*: 50-60% para sa renta, pagkain, bills
- *Wants*: 20-30% para sa luho, date, milk tea
- *Savings/Invest*: 20% para sa emergency fund at investment
GCash, Maya, at bank. Pag halu-halo, magugulat ka na lang ubos na.

*3. Bumuo ng Emergency Fund*
3-6 months ng gastos mo, naka-tabi lang. Para pag tinanggal ka o nagkasakit, hindi ka kakapit sa utang. Ito yung peace of mind mo.

*4. Utang lang kung magpapayaman sa’yo*
Good debt: pang puhunan sa business na kumikita na, o pang-aral na may ROI.
Bad debt: phone na hulugan, shopping sa credit card, motor na pang-porma lang. Kung hindi kikita, cash mo dapat.

---

*Pano i-handle ang business para hindi malugi*

*1. Solve ka muna ng totoong problema*
Wag magtayo ng milktea shop kasi uso. Magtayo ka kasi may 500 students sa kanto niyo na nauuhaw araw-araw. Business = solution na binabayaran. Walang problema, walang kita.

*2. Start maliit, validate muna*
Bago ka mag-renta ng pwesto, mag-online ka muna. Bago ka bumili ng 100 stocks, ibenta mo muna yung 10. Pag may bumili, saka ka magpalaki. Ayaw natin ng P100k na inventory na naka-stock lang sa bahay.

*3. Alamin mo yung numbers mo*
Magkano puhunan per item? Magkano benta mo? Ilan dapat mabenta para break-even? Ilan tubo mo? Kung hindi mo alam sagot dito, nagsusugal ka, hindi nagnenegosyo. Track mo sa Excel o notebook araw-araw.

*4. Hiwalay ang pera mo at pera ng business*
Kumuha ka ng "sahod" sa business mo. Kahit P5k lang muna. Yung kita ng business, wag mong gawing pang-gastos ng personal. Pag pinaghalo mo, hindi mo alam kung kumikita ka ba talaga o inuubos mo lang puhunan.

*5. Cash flow ang hari*
Pwede kang "kumita sa papel" pero malugi kasi walang cash. Singilin mo agad clients mo. Wag kang puro utang. Dapat lagi kang may pang-ikot.

*Pinaka-common na rason bakit nalulugi:* Gastos nang gastos sa luho, hindi marunong tumanggi, at walang plano. Negosyo is math + discipline.

Saang part ka ngayon? Nagbabalak ka pa lang mag-business, o may nasimulan na at gusto mo i-save?

[Tatami]

Ano ano ang mga dahilan Kong bakit minsan mainit ulo ng Isang tao at wala minsan sa mood??


Maraming dahilan, at hindi lagi kasalanan mo. Minsan wala ka talagang kinalaman. Eto yung mga usual na salarin:

*Mga physical na dahilan*
*1. Pagod o puyat*: Pag kulang sa tulog, 6 hours pababa, mas mabilis uminit ulo. Lahat nakakairita. Parang low battery na phone na nagha-hang.
*2. Gutom*: Literal na "hangry". Pag mababa blood sugar mo, utak mo nasa survival mode. Wala kang pasensya.
*3. Masama pakiramdam*: Masakit ulo, masakit tiyan, may lagnat. Kahit di sabihin, mas iritable talaga pag may iniinda.

*Mga mental/emotional na dahilan*
*4. Stress sa work o pera*: Baka may deadline, may utang, o napagalitan sa trabaho. Uuwi yan tapos sayo mabubuntong. Hindi ikaw yung problema, timing ka lang.
*5. Overwhelmed*: Ang daming iniisip sabay-sabay. Bills, pamilya, future. Pag puno na utak, isang maliit na bagay lang sasabog na.
*6. May pinagdadaanan na di sinasabi*: Family problem, anxiety, o bigat na ayaw pa i-share. Yung init ng ulo, cover lang yun minsan.

*Mga external na dahilan*
*7. Panahon*: Sobrang init sa Quezon City tapos traffic pa. Sino ba naman hindi iinit ulo dun.
*8. Naiipon na tampo*: May ginawa ka last week na di niya sinabi pero naalala niya bigla. Kaya mainit ulo niya "nang walang dahilan" sa tingin mo.
*9. Hormones o cycle*: Sa babae, may mga araw talaga sa buwan na mas sensitive. Sa lalaki meron din, pagbagsak ng testosterone pag stressed.

*Wala sa mood naman*
Iba yun sa galit. Pwedeng:
*1. Social battery ubos na*: Naubos na kakausap buong araw. Kailangan lang mag-isa at manahimik.
*2. Burned out*: Paulit-ulit na lang ginagawa, walang bago. Tinatamad kasi walang excitement.
*3. Malungkot pero di alam bakit*: Meron talagang mga araw na malabo. Gusto lang mahiga at mag-scroll.

*Importanteng tandaan:* Kung madalas na mainit ulo at sayo lagi binubunton, hindi na yun normal. May pinagdadaanan siya, oo, pero hindi ka punching bag.

Pag mainit ulo niya, wag mo sabayan. Bigyan mo space. Tanong mo "okay ka lang? gusto mo muna mapag-isa?" Pag wala sa mood, wag pilitin sumaya. Minsan samahan mo lang sa katahimikan.

May specific bang tao kang iniisip? Boyfriend, pamilya, o kaibigan?

[Tatami]

Sign na Kailangan mong mag Isa.

Kapag katawan at utak mo na mismo nagsasabi. Makinig ka, kasi pag binalewala mo yan, ikaw din mahihirapan pati mga kasama mo.

*Mga sign na kailangan mo munang mapag-isa:*

*1. Lahat nakakairita na*
Yung tunog ng kutsara, yung paghinga ng katabi mo, yung chat ng tropa. Pag pati maliliit na bagay pinag-iinitan mo na, hindi sila yung problema. Ikaw yung ubos na.

*2. Wala ka nang masabi*
Sa kwentuhan, tulala ka lang. Tinatanong ka "okay ka lang?" tapos "oo" lang sagot mo kasi wala ka nang energy mag-explain. Social battery mo 1% na.

*3. Naiinggit ka sa mga tahimik*
Nakikita mo yung tao sa kapehan na mag-isa lang, tapos naiisip mo "sana ako yan". Sign yun na gusto ng utak mo ng katahimikan.

*4. Nagiging passive-aggressive ka na*
Imbes na sabihin diretso na pagod ka, nagpaparinig ka na lang. O bigla ka na lang hindi nagrereply. Yan, umiiwas ka na kasi di mo alam pano sabihin na kailangan mo ng space.

*5. Nagkakamali ka na sa trabaho o school*
Sabog utak mo. Tatlong beses mo na binabasa isang sentence di mo pa rin gets. Nakakalimutan mo susi, wallet, charger. Pag puno na isip mo, wala nang space para sa bago.

*6. Pakiramdam mo wala ka nang sarili*
Puro "tayo", "kami", "sila". Tapos tanungin mo sarili mo "kumusta na ako?" wala kang sagot. Lost ka na sa dami ng kailangan mong i-entertain.

*7. Mabilis ka na mapikon tapos guilty ka agad*
Nag-snap ka sa kapatid mo, tapos iyak ka kasi alam mong di niya deserve. Yan, senyales na overwhelmed ka na at kumakapit ka na lang.

*Anong gawin pag naramdaman mo yan:*
Sabihin mo lang: "Uy need ko lang muna mag-recharge. Me-time lang ako 1-2 hours." Hindi ka masamang tao pag pinili mo sarili mo. Mas masama kung sumabog ka sa iba kasi pinipilit mong okay ka.

Maglakad ka mag-isa sa UP Diliman, magkape ka solo, mag-mute ka muna ng notifications. Kahit 30 mins lang.

Kumusta, nararamdaman mo ba mga yan ngayon?

[Tatami]

Kailangan mong umiwas sa barkada at bisyo,para sa ikakabuti ng future mo at buhay mo.


Ang hirap tanggapin pero minsan yung mga taong nakasanayan mo, sila pa yung hihila sa’yo pababa.

*Bakit kailangan minsan lumayo:*

*1. Hindi lahat ng barkada, pataas ang punta*
Kung ang bonding niyo puro inom, yosi, sugal, o tambay lang araw-araw, tanong mo sarili mo: "Saan ako dadalhin nito 5 years from now?" Kung ang sagot "wala", alam mo na. Hindi mo sila kaaway, pero hindi mo rin sila future.

*2. Bisyo ang sumisira ng disiplina*
Yosi, alak, droga, sobrang pag-gamble, o kahit mobile games na 8 hours a day. Ubos pera, ubos oras, ubos utak. Lahat ng yan kinakain yung oras na dapat nilalaan mo para matuto ng skill, mag-ipon, o magpahinga nang maayos.

*3. Mahirap umangat kung mabigat ang dala mo*
Imagine mo tumatakbo ka paakyat tapos may mga nakakapit sa paa mo. Ganyan yung feeling pag gusto mo magbago pero yung circle mo hinahatak ka sa dati. Kailangan mo minsan bumitaw.

*Pano umiwas nang hindi ka lalabas na masama:*

*1. Dahan-dahan mong bawasan*
Hindi kailangan biglang ghost. Kung dati 4x a week kayo magkikita, gawin mong 1x. Sabihin mo "may inaasikaso lang ako" o "tipid mode muna". Unti-unti, masasanay din sila.

*2. Palitan mo ng bagong routine*
Yung oras na binibigay mo sa barkada at bisyo, ilipat mo sa gym, online course, side hustle, o tulog. Kasi kung tatanggalin mo lang tapos wala kang kapalit, babalik ka rin dun. Nature hates a vacuum.

*3. Maging busy sa goal mo*
Pag may tinatapos kang project o ipon, mas madali sabihin "di pwede, may deadline ako". Totoo naman. Future mo yung deadline.

*4. Humanap ng bagong circle*
Hindi mo kailangan mag-isa forever. Hanap ka ng tao na pareho ng gusto: umasenso, matuto, maging healthy. Sali ka sa FB group ng freelancers, running club, church, o skill workshop. Dun mo makikita yung bagong barkada.

*5. Tanggapin na may masasaktan*
Malamang tatawagin kang "nagmamalaki", "nakakalimot", o "killjoy". Normal yun. Masakit sa una. Pero tanong: gusto mo bang 5 years from now, same pa rin buhay mo kasi natakot ka ma-offend sila?

*Real talk:* Hindi mo sila iniiwan kasi galit ka. Iniiwan mo kasi mahal mo future mo. At kung tunay silang kaibigan, maiintindihan nila pag bumalik kang successful. Kung hindi, edi hindi talaga sila para sa’yo.

Mahirap sa simula. Lonely. Pero yung katahimikan na yun, yan yung space kung saan ka tutubo.

Anong bisyo o barkada yung pinaka-nahihirapan kang layuan ngayon?

[Tatami]

Pano umiwas sa mga tao sisira ng buhay mo at future mo?
Pano umiwas sa mga barkada at bisyo?


Mahirap pero kaya. At kadalasan, yan yung desisyon na maghihiwalay sa taong successful 5 years from now at sa taong nagsisisi.

*Pano umiwas sa mga taong sisira ng buhay at future mo*

*1. Kilalanin mo muna kung sino sila*
Hindi lahat ng nakangiti sa’yo, gusto kang umangat. Red flags:
- Laging nagyayaya ng gastos pero wala ka namang ambag pag ikaw nangailangan
- Kinukutya ka pag nag-aaral ka o nagtatrabaho nang maayos
- Sila yung una mong tatawagin pag may problema, pero wala pag ikaw ang may problema
- Normal sa kanila yung chismis, utang na di binabayaran, o bisyo araw-araw
Pag 2 o 3 yan check, mag-isip ka na.

*2. Wag kang mag-anunsyo na lalayo ka*
Wag mo sabihing "lalayo na ako sa inyo kasi toxic kayo". Magagalit lang sila at gagawin kang kontrabida. Gumamit ka ng "slow fade". Dahan-dahan mong bawasan yung oras at info na binibigay mo.

*Pano umiwas sa barkada at bisyo, step by step:*

*1. Kontrolin mo yung access nila sa’yo*
- Mute mo sila sa Messenger at FB Stories. Out of sight, out of mind.
- Wag ka sumagot agad sa chat. Gawin mong 3-4 hours bago mag-reply para hindi ka na first option nila sa ayaan.
- "Busy ako" ang best friend mo. At totoo naman dapat, magpaka-busy ka talaga.

*2. Palitan mo yung routine*
Ang bisyo at barkada, nakatali sa oras at lugar. Kung 7pm lagi kayo sa kanto, mag-gym ka ng 6-8pm. Kung Sabado inuman, mag-part time ka ng Sabado. Hindi mo lalabanan ng willpower lang. Lalabanan mo ng schedule.

*3. Gumawa ka ng "exit plan" sa ayaan*
Pag inaya ka, ready sagot mo:
"Broke ako eh, ipon mode."
"May pasok ako maaga bukas."
"Nagda-diet ako."
"Nag-aaral ako para sa exam."
Paulit-ulit mo sabihin. Sa una kukulitin ka, pero mapapagod din sila.

*4. Humanap ng kapalit na environment*
Hindi ka magtatagal mag-isa. Kailangan mo ng bagong circle. Sali ka sa:
- Online community ng freelancers, small business, o students
- Church o volunteer group
- Fitness class, basketball club, running group sa QC Circle
Mas madali umiwas sa luma pag may bago kang pinupuntahan.

*5. Putulin mo yung pinaka-ugat ng bisyo*
Kung alak, wag ka na tumambay sa tindahan. Kung sugal, uninstall mo apps at block mo sites. Kung yosi, wag ka na sumama sa "smoke break". Tanggalin mo yung trigger. Malayo sa tukso, malayo sa kasalanan.

*6. Tanggapin na may mawawala*
May tatawag sa’yo na KJ, mayabang, o "iba ka na". Masakit. Pero tanong mo: gusto mo bang 30 years old ka na, same pa rin kayo ng usapan at problema? Yung sakit ng paglayo ngayon, temporary. Yung sakit ng pagsisisi, lifetime.

*Important reminder:* Hindi mo sila kailangang kaawayin. Lalayo ka lang. Kasi kung di mo ililigtas sarili mo, wala ring tutulong sa kanila. Malay mo, pag nakita nilang umasenso ka, ikaw pa maging dahilan para magbago din sila.

*Una mong gawin ngayon:* Pili ka ng isang bisyo o isang tao na pinaka-nakakasira sa’yo. Bukas, bawasan mo ng 50% yung oras na binibigay mo dun. Isang step lang muna.

Alin sa tingin mo pinakamahirap bitawan? Yung barkada ba o yung bisyo mismo?